- चिरञ्जिवी पौडेल
'देवाली' पूजा हामी सवैले आ-आफ्नो परम्परा अनुसार गर्दै आएका छौं। यसलाई 'कुलपूजा' पनि भनिन्छ। यो हरेक जातजातिहरूमा आ-आफ्नो रीति र परम्परा अनुसार गर्ने चलन रहेपनि यसभित्र रहेका कतिपय कुराहरू हामीले बुझेर अबलम्बन गरेका हुॅदैनौं। बुझ्नु भन्दापनि हामी बाजेको सिको छोरा, नाती र पनातिहरूले गरिआएका छौं।
त्यस्तै एउटा चलन अधिकांश बाहुन क्षेत्रीहरूको देवाली पूजामा देख्न सकिन्छ। उनीहरूको देवाली पूजा गर्ने ठाउँलाई 'गौरो' भनिन्छ । तर गौरोमा न कुनै खास देबताको मूर्ति वा स्वरूप हुन्छ न त कुनै मन्दिर नै ।
आखिर यस्तो किन हुन्छ ?
हामी धेरैले यसरी सोंचेकै हुॅदैनौं।
किन त ?
यसरी नसोच्नुका धेरै कारण छन् -
एउटा कारण हो- परम्परादेखि पूर्वजहरूले गर्दै आएको कुरामा प्रश्न र जिज्ञासा राख्न हामीलाई सिकाईएकै हुॅदैन। त्यस्तै अर्को कारण यो पनि हो कि - त्यसरी प्रश्न र आलोचनात्मक जिज्ञासा राख्न हामी डराउॅछौं पनि।
हामीमा यस्तो डर खासगरी तीन किसिमको हुन्छ:
पहिलो - सोधीखोजी गर्दा मेरो कुलका अरू मान्छेले नराम्रो मान्ने हुन् कि भन्ने डर ?
दोस्रो - मलाई मात्रै थाहा नभएको होला अरुलाई त थाहा होला, यति सामान्य कुरा पनि अहिलेसम्म थाहा नपाएको भनेर लाज पो हुनें हो कि भन्ने डर ?
र तेस्रो बुझ्न खोज्दा कतै बन्धुहरूबीच 'कुलद्रोही' पो भईने हो कि भन्ने डर ?
यिनै र यस्तै यस्तै डरहरूका कारण हामी कुनै कुरा बुझ्ने प्रयत्न नै गर्दैनौ । जसका कारण हामी जीवनभर अबुझ भएरै वस्छौं।
जब हामीभन्दा अगाडिका वितेर जान्छन् र हामी पुरानो पुस्ता बन्दछौं, त्यतिवेला हामीभन्दा नयाँ पुस्तालाई दिने जवाफ हामीसंंग हुॅदैन र त्यति बेला भन्नुपर्ने हुन्छ -
खै बाबु, बा ले बाॅसको झ्याङ्गमुनी बोका काटेको देखेको हो, के गरेको बा भन्दा कुलपूजा भन्थे, अरू थाहा भएन। अनि बोका त काट्नु भएछ कुन देवताको पूजा गर्नु भो त? - खै त्यो पनि थाहा छैन।
यस्तै यस्तै बन्न पुग्छौं।
तपाईँ अहिलेसम्म आफ्ना कतिवटा देवाली/कुलपूजामा सहभागी हुनुभयो ? के तपाईले कहिल्यै सोध्नुभयो - हरेक देवस्थलमा मन्दिर हुन्छ तर देवाली गर्ने गौरोमा किन मन्दिर हुॅदैन भनेर ?
यसको जवाफका लागि हाम्रा पुर्खाहरूको प्राचीन जीवनतर्फ जानुपर्ने हुन्छ।
हाम्रा पुर्खाले खासगरी वेद लेखिनु भन्दा अगाडि नै आफ्ना इष्ट देवताको पूजा गर्ने गर्थे। त्यति बेला उनीहरूले 'मष्ट देवता' को पूजा गर्ने गर्थे। मष्ट देवता वैदिक सभ्यता (वेदमा उल्लेख भए बमोजिमका धेरै देवता र रीतिथिति) भन्दा अगाडिका हुन्। तर यी देवतालाई वेद र पुराणहरूले ग्रहण गरेका छैनन्। अरू देवताहरू जो मन्दिर र मूर्ति वनाएर पुजिन्छन्, तिनीहरूको पूजा गर्ने चलन हाम्रा पुर्खाहरूले वैदिक सभ्यतालाई अपनाउदै जाने क्रममा अरूहरूबाट सिकेका हुन। ती सिकाउनेहरू मष्ट देवताको पूजा नगर्ने तर हिन्दुहरू नै थिए।
मष्ट देवताका अनेक नामहरू छन्। यिनी डुलिहिंड्ने (एकै ठाउँमा नबस्ने) वायु देवताको रूपमा पनि मानिन्छन्। त्यसैले यिनलाई मन्दिरमा वस्न मन नपराउने देवता हुॅदा देवाली पूजामा मष्ट देवतालाई पूजा गर्नेहरूले मन्दिर नबनाउने गरेको विश्वास गरिन्छ। कुनै ठाउँमा गौरोलाई पर्खालले घेरिए पनि छानो भनें हाल्दैनन्। यो नै हाम्रो प्राचीन संस्कृति हो, जुन वेद भन्दा पनि पुरानो संस्कृति हो।
यस अर्थमा अरु देवी देवताहरूको पूजाका लागि मन्दिर वनाईए पनि खासगरी देवाली पूजाका लागि मन्दिर वनाउनु भनेको जानेर वा नजानेर हामीले हाम्रो मौलिक संस्कृतिलाई छोड्नु वा विर्सनु हो।
समय अनुसार हरेक कुरा परिवर्तन गर्नुपर्छ भन्ने तर्क यस्तो कुरामा राम्रो मान्न सकिँदैन। किनकी कुल पूजाको महत्व कुलको मौलिकताको सकेसम्म संरक्षण गर्नु मा नै हुन्छ, मौलिकता नष्ट गर्नु मा होइन। यसले हाम्रा पुर्खाहरू प्रकृति पूजक नै हुन् भन्ने देखाउँछ।
मष्ट देवताको पूजा गर्ने ठाउॅमा पूजा गर्ने मुख्य मान्छेलाई पूजारी होइन धामी भनिन्छ। यी देवता एकै ठाउँमा नबस्ने भएकोले पूजा गर्नुपर्दा यिनलाई वोलाएपछि मात्रै आउॅछन्। यो बोलाउने विधि हुन्छ, जसलाई बोलाउॅदा धामीले मष्ट देवताका पिता शिव, वर्षाका देवता इन्द्र, मष्ट देवताकी वहिनी भवानी, शक्तिदेवीहरू, नजिकका नरदेवता, सिमेहरू र भुमेहरू, देवाली पूजा गर्नेहरुका पुर्खाहरू लगायतका सवैको सम्झना गरेर ती सबैको सहयोग माग्छन्। यसरी स्मरण गरेर सहयोग लिंदा शरीरमा कम्पन आउने (काम्ने) पनि हुन्छ। सहयोग चाॅही सबैले सुन्ने गरी माग्नुपर्ने चलन छ। यतिवेला धामीले बोल्ने भाषालाई 'पतुर्ने' पनि भन्दछन् । जुन भाषा सवैले नवुझ्न पनि सक्छन्।
मष्ट देवताको थानलाई 'माडौ' भनिन्छ । त्यसमा छानो हुॅदैन, मूर्ति हुॅदैन। ढुङ्गो थापेर अथवा खोपामै पूजा गरिन्छ। त्यहाॅ फलामको त्रिशुल सहितको लिंगो गाडिएको हुन्छ, त्यसलाई 'आलम' भनिन्छ, त्यसमा कपडाका ध्वजा पताका बाँधिन्छ। त्यसको मूल भागमा ओडार आकारको गर्भगृह बनाइन्छ, जसलाई 'गब्युर' भन्दछन्। गौराभित्र र वरपर ढुङ्गा, काठ, तामा, पित्तल, काॅश, आदिका त्रिशुल, रूद्राक्षको माला, दियो र शंख घण्टा राख्न सकिन्छ।
थानभित्र एक सानो माटाको मैरो बनाईएको हुन्छ, त्यसलाई 'गादी' भनिन्छ । फलामको डण्डी सहितको धुपौरो (सोटा) त्यसमा राखिन्छ। गौरो कैलाश तर्फ फर्केको ठाउॅ वा पाखोमा बनाइन्छ। मष्ट देवतालाई बाल व्रम्ह्चारी(अविवाहित) मानिन्छ। त्यसैले उनलाई एकातिर निराकार (कुनै आकार र रूप नभएका) मानेर मूर्ति बनाई छानामुनि राख्ने काम गरिन्न केबल ढुङ्गो थापेर पूजा गरिन्छ भनें अर्कोतिर पूजा गर्दा रंगीचंगी फूलहरूले पूजा पनि गरिँदैन सेता फूलहरूले मात्रै पूजा गरिन्छ।
दमाईंहरूले पूजाका बखत वाजा वजाउने र कामीहरूले त्रिशुल, करवा, लिङ्गो, सुटो(ठड्यौरो) आदि वनाएर सघाउने हुॅदा समाजमा उनीहरु मष्ट पूजाका अभिन्न अंग मानिन्छन्।
धेरै ठाउँमा बाह् भाइ मष्ट र तिनका नौं वहिनी भवानी हुन् भनिन्छ।
तर जे जति र स्थानिय नाम अनुसार जे भने पनि मष्टको स्वभाव अनुसार यी देवताहरू खासगरी तीन किसिमका हुन्छन् :
एउटा- भोग (बलि) खाने-दाढे,
दोस्रो - दूध मात्रै खाने-दुधे र
तेस्रो - बलि र दूध दुवै खाने-रोडे ।
यिनै तीन मध्ये कसैले एउटालाई त कसैले अर्कोलाई कुल देवताको रूपमा पूजा गर्ने गरेको पाइन्छ।
गौरो फुटाई अन्यत्र लैजानेहरूलाई विधि पूर्वक धामीले लालमोहर गरेर दिईन्छ। फूटेर जानेहरूलाई कुनैपनि चिज तिर्न तिराउन पाइदैन। एकपटक फुटेर गएकोलाई फेरि मिसाउन पनि सकिन्छ।
चिरञ्जीवी पौडेल
२०७७ जेठ
सन्दर्भ स्रोतहरू:
• मस्टो हाम्रो कुलदेवता: डा. माधव प्रसाद पोखरेल, परिशिष्टाकं झन नयाँ, २०७६ मंसीर, काठमाडौं ।
• खस जातिको इतिहास: बालकृष्ण पोखरेल, फिनिक्स बुक्स, काठमाडौं ।
• The State and Society in Nepal: Historical Foundation and Contemporary Trends, Himal Books, Lalitpur.
• डा. विपीन अधिकारी :नेपालमा खस जाति, आर्य खसका १५००० वर्ष, मधुवन प्रकाशन काठमाडौं।
त्यस्तै एउटा चलन अधिकांश बाहुन क्षेत्रीहरूको देवाली पूजामा देख्न सकिन्छ। उनीहरूको देवाली पूजा गर्ने ठाउँलाई 'गौरो' भनिन्छ । तर गौरोमा न कुनै खास देबताको मूर्ति वा स्वरूप हुन्छ न त कुनै मन्दिर नै ।
आखिर यस्तो किन हुन्छ ?
हामी धेरैले यसरी सोंचेकै हुॅदैनौं।
किन त ?
यसरी नसोच्नुका धेरै कारण छन् -
एउटा कारण हो- परम्परादेखि पूर्वजहरूले गर्दै आएको कुरामा प्रश्न र जिज्ञासा राख्न हामीलाई सिकाईएकै हुॅदैन। त्यस्तै अर्को कारण यो पनि हो कि - त्यसरी प्रश्न र आलोचनात्मक जिज्ञासा राख्न हामी डराउॅछौं पनि।
हामीमा यस्तो डर खासगरी तीन किसिमको हुन्छ:
पहिलो - सोधीखोजी गर्दा मेरो कुलका अरू मान्छेले नराम्रो मान्ने हुन् कि भन्ने डर ?
दोस्रो - मलाई मात्रै थाहा नभएको होला अरुलाई त थाहा होला, यति सामान्य कुरा पनि अहिलेसम्म थाहा नपाएको भनेर लाज पो हुनें हो कि भन्ने डर ?
र तेस्रो बुझ्न खोज्दा कतै बन्धुहरूबीच 'कुलद्रोही' पो भईने हो कि भन्ने डर ?
यिनै र यस्तै यस्तै डरहरूका कारण हामी कुनै कुरा बुझ्ने प्रयत्न नै गर्दैनौ । जसका कारण हामी जीवनभर अबुझ भएरै वस्छौं।
जब हामीभन्दा अगाडिका वितेर जान्छन् र हामी पुरानो पुस्ता बन्दछौं, त्यतिवेला हामीभन्दा नयाँ पुस्तालाई दिने जवाफ हामीसंंग हुॅदैन र त्यति बेला भन्नुपर्ने हुन्छ -
खै बाबु, बा ले बाॅसको झ्याङ्गमुनी बोका काटेको देखेको हो, के गरेको बा भन्दा कुलपूजा भन्थे, अरू थाहा भएन। अनि बोका त काट्नु भएछ कुन देवताको पूजा गर्नु भो त? - खै त्यो पनि थाहा छैन।
यस्तै यस्तै बन्न पुग्छौं।
तपाईँ अहिलेसम्म आफ्ना कतिवटा देवाली/कुलपूजामा सहभागी हुनुभयो ? के तपाईले कहिल्यै सोध्नुभयो - हरेक देवस्थलमा मन्दिर हुन्छ तर देवाली गर्ने गौरोमा किन मन्दिर हुॅदैन भनेर ?
यसको जवाफका लागि हाम्रा पुर्खाहरूको प्राचीन जीवनतर्फ जानुपर्ने हुन्छ।
हाम्रा पुर्खाले खासगरी वेद लेखिनु भन्दा अगाडि नै आफ्ना इष्ट देवताको पूजा गर्ने गर्थे। त्यति बेला उनीहरूले 'मष्ट देवता' को पूजा गर्ने गर्थे। मष्ट देवता वैदिक सभ्यता (वेदमा उल्लेख भए बमोजिमका धेरै देवता र रीतिथिति) भन्दा अगाडिका हुन्। तर यी देवतालाई वेद र पुराणहरूले ग्रहण गरेका छैनन्। अरू देवताहरू जो मन्दिर र मूर्ति वनाएर पुजिन्छन्, तिनीहरूको पूजा गर्ने चलन हाम्रा पुर्खाहरूले वैदिक सभ्यतालाई अपनाउदै जाने क्रममा अरूहरूबाट सिकेका हुन। ती सिकाउनेहरू मष्ट देवताको पूजा नगर्ने तर हिन्दुहरू नै थिए।
मष्ट देवताका अनेक नामहरू छन्। यिनी डुलिहिंड्ने (एकै ठाउँमा नबस्ने) वायु देवताको रूपमा पनि मानिन्छन्। त्यसैले यिनलाई मन्दिरमा वस्न मन नपराउने देवता हुॅदा देवाली पूजामा मष्ट देवतालाई पूजा गर्नेहरूले मन्दिर नबनाउने गरेको विश्वास गरिन्छ। कुनै ठाउँमा गौरोलाई पर्खालले घेरिए पनि छानो भनें हाल्दैनन्। यो नै हाम्रो प्राचीन संस्कृति हो, जुन वेद भन्दा पनि पुरानो संस्कृति हो।
यस अर्थमा अरु देवी देवताहरूको पूजाका लागि मन्दिर वनाईए पनि खासगरी देवाली पूजाका लागि मन्दिर वनाउनु भनेको जानेर वा नजानेर हामीले हाम्रो मौलिक संस्कृतिलाई छोड्नु वा विर्सनु हो।
समय अनुसार हरेक कुरा परिवर्तन गर्नुपर्छ भन्ने तर्क यस्तो कुरामा राम्रो मान्न सकिँदैन। किनकी कुल पूजाको महत्व कुलको मौलिकताको सकेसम्म संरक्षण गर्नु मा नै हुन्छ, मौलिकता नष्ट गर्नु मा होइन। यसले हाम्रा पुर्खाहरू प्रकृति पूजक नै हुन् भन्ने देखाउँछ।
मष्ट देवताको पूजा गर्ने ठाउॅमा पूजा गर्ने मुख्य मान्छेलाई पूजारी होइन धामी भनिन्छ। यी देवता एकै ठाउँमा नबस्ने भएकोले पूजा गर्नुपर्दा यिनलाई वोलाएपछि मात्रै आउॅछन्। यो बोलाउने विधि हुन्छ, जसलाई बोलाउॅदा धामीले मष्ट देवताका पिता शिव, वर्षाका देवता इन्द्र, मष्ट देवताकी वहिनी भवानी, शक्तिदेवीहरू, नजिकका नरदेवता, सिमेहरू र भुमेहरू, देवाली पूजा गर्नेहरुका पुर्खाहरू लगायतका सवैको सम्झना गरेर ती सबैको सहयोग माग्छन्। यसरी स्मरण गरेर सहयोग लिंदा शरीरमा कम्पन आउने (काम्ने) पनि हुन्छ। सहयोग चाॅही सबैले सुन्ने गरी माग्नुपर्ने चलन छ। यतिवेला धामीले बोल्ने भाषालाई 'पतुर्ने' पनि भन्दछन् । जुन भाषा सवैले नवुझ्न पनि सक्छन्।
मष्ट देवताको थानलाई 'माडौ' भनिन्छ । त्यसमा छानो हुॅदैन, मूर्ति हुॅदैन। ढुङ्गो थापेर अथवा खोपामै पूजा गरिन्छ। त्यहाॅ फलामको त्रिशुल सहितको लिंगो गाडिएको हुन्छ, त्यसलाई 'आलम' भनिन्छ, त्यसमा कपडाका ध्वजा पताका बाँधिन्छ। त्यसको मूल भागमा ओडार आकारको गर्भगृह बनाइन्छ, जसलाई 'गब्युर' भन्दछन्। गौराभित्र र वरपर ढुङ्गा, काठ, तामा, पित्तल, काॅश, आदिका त्रिशुल, रूद्राक्षको माला, दियो र शंख घण्टा राख्न सकिन्छ।
थानभित्र एक सानो माटाको मैरो बनाईएको हुन्छ, त्यसलाई 'गादी' भनिन्छ । फलामको डण्डी सहितको धुपौरो (सोटा) त्यसमा राखिन्छ। गौरो कैलाश तर्फ फर्केको ठाउॅ वा पाखोमा बनाइन्छ। मष्ट देवतालाई बाल व्रम्ह्चारी(अविवाहित) मानिन्छ। त्यसैले उनलाई एकातिर निराकार (कुनै आकार र रूप नभएका) मानेर मूर्ति बनाई छानामुनि राख्ने काम गरिन्न केबल ढुङ्गो थापेर पूजा गरिन्छ भनें अर्कोतिर पूजा गर्दा रंगीचंगी फूलहरूले पूजा पनि गरिँदैन सेता फूलहरूले मात्रै पूजा गरिन्छ।
दमाईंहरूले पूजाका बखत वाजा वजाउने र कामीहरूले त्रिशुल, करवा, लिङ्गो, सुटो(ठड्यौरो) आदि वनाएर सघाउने हुॅदा समाजमा उनीहरु मष्ट पूजाका अभिन्न अंग मानिन्छन्।
धेरै ठाउँमा बाह् भाइ मष्ट र तिनका नौं वहिनी भवानी हुन् भनिन्छ।
तर जे जति र स्थानिय नाम अनुसार जे भने पनि मष्टको स्वभाव अनुसार यी देवताहरू खासगरी तीन किसिमका हुन्छन् :
एउटा- भोग (बलि) खाने-दाढे,
दोस्रो - दूध मात्रै खाने-दुधे र
तेस्रो - बलि र दूध दुवै खाने-रोडे ।
यिनै तीन मध्ये कसैले एउटालाई त कसैले अर्कोलाई कुल देवताको रूपमा पूजा गर्ने गरेको पाइन्छ।
गौरो फुटाई अन्यत्र लैजानेहरूलाई विधि पूर्वक धामीले लालमोहर गरेर दिईन्छ। फूटेर जानेहरूलाई कुनैपनि चिज तिर्न तिराउन पाइदैन। एकपटक फुटेर गएकोलाई फेरि मिसाउन पनि सकिन्छ।
चिरञ्जीवी पौडेल
२०७७ जेठ
सन्दर्भ स्रोतहरू:
• मस्टो हाम्रो कुलदेवता: डा. माधव प्रसाद पोखरेल, परिशिष्टाकं झन नयाँ, २०७६ मंसीर, काठमाडौं ।
• खस जातिको इतिहास: बालकृष्ण पोखरेल, फिनिक्स बुक्स, काठमाडौं ।
• The State and Society in Nepal: Historical Foundation and Contemporary Trends, Himal Books, Lalitpur.
• डा. विपीन अधिकारी :नेपालमा खस जाति, आर्य खसका १५००० वर्ष, मधुवन प्रकाशन काठमाडौं।
